ЎЎЎ Яўген Гучок. Ніколі не даруюць нам ды Іван Ласкоў з Якуцку. Койданава. "Кальвіна". 2026.

 

                                                     НІКОЛІ НЕ ДАРУЮЦЬ НАМ

                                              (Не зусім фантастычныя разважаньні)

    Сустракацца з паэтам і вучоным Іванам Ласковым (так рана пайшоўшым ад нас) ці то ў яго таленавітай паэзіі, ці то ў яго дасьціпнай навуковай публіцыстыцы, ці то ў самім жыцьці было і радасна, і карысна. Застанецца гэта ў памяці назаўжды. І заўсёды ён заклікаў, запрашаў, больш таго - нават “правакаваў” да творчасьці, сьведкам чаму хай будзе і гэты мой невялікі артыкул.

    Ад падарожжаў разам з І. Ласковым па сьлядах нашых далёкіх продкаў і іх суседзяў заўсёды атрымліваеш інтэлектуальную асалоду. Куды б часам мы ні траплялі з глыбокапаважаным гідам, чытаць яго без захапленьня і зацікаўленасьці, скажам шчыра, немагчыма. І заўсёды на публікацыі І. Ласкова хочацца адгукнуцца. Гэта тычыцца і яго матэрыялу “Дагістарычныя блуканьні: літва і жамойць” (ЛіМ, № 18-19 за 1993 г.). Праўда, аўтар тут, прадчуваючы закіды-пытаньні: “якім жа было паходжаньне сапраўднай літвы?, якой магла быць ейная мова?, чаму літва апынулася там, дзе бліснула і зьнікла?”, як бы хоча прадухіліць, папярэдзіць іх заявай, што “пра ўсё гэта гаворка будзе іншым разам”. Гэта значыць, трэба, маўляў, пачакаць. Але ж іншаму чытачу дай сёньня ўвязацца ў гаворку. Тым больш, калі канкрэтна такая гаворка нагадвае разглядваньне фотакартак, дзе мы знаходзімся ў далёкіх ад сёньняшніх нас прасторы і часе. І таму вельмі цяжка адарвацца ад такога непераадольнага жаданьня, захапляючага занятку. Часам на тых фотаздымках не пазнаеш сам сябе, часам іншых прызнаеш за сябе, а часам і не памятаеш, пры якіх абставінах быў сфатаграфаваны, і г.д.

    Дык вось, калі мы нейкім чынам робім спробу параўнаць звычайную фотакартку з картай этнаграфічнай (у дынаміцы), дык давайце падумаем над амаль непазнавальнымі таямніцамі гісторыі. Пачнём здалёку, з прыкладу. Здавалася б, ляжыць на паверхні блізкасьць, нават роднаснасьць нейкай часткі насельніцтва сучасных Іспаніі і Грузіі. Хіба ж амаль не супадаюць старажытная саманазва краіны Дон-Кіхота (Ібэрыя; ад назвы племя ібэраў) і антычная і бізантыйская назвы Усходняй Грузіі (Картлі) - Іверыя? Больш таго, назву “ібэры” мелі і ўсходнегрузінскія плямёны, якія зьявіліся асновай пры фармаваньні грузінскага народа, і старажытныя плямёны Іспаніі: турдзетаны, турдулы і іншыя, якія ў 3-2 стст. да н. э. былі заваяваны рымлянамі і раманізаваны. Але ж мы ведаем, што назвы тыпу “Нікарагуа”, “Манагуа” ў былых іспанскіх калёніях сустракаюцца і ў сучаснай Грузіі. Так, прозьвішча былога прэм’ера грузінскага ўрада - Сігуа. Хай назвы на “уа” - нават індзейскага паходжаньня, але ж будзем мець на ўвазе, што яны не рэдкасьць ні ў Іспаніі, ні ў Грузіі. Дарэчы, паміж сёньняшнімі грузінамі і іспанскімі баскамі назіраюцца тоесныя рысы характару. А да чаго гэта мы? А да таго, што ў такіх выпадках пры вызначэньні, хто адкуль і куды прыйшоў і як яму ўдалося захавацца, варта браць пад увагу і сёньняшні стан (духоўны, маральны, гаспадарчы, культурны і г. д.) тых “прыходзькаў”. Думаецца, не варта ўспрымаць некаторую частку балтаў (жамойць - у прыватнасьці) як не вельмі самадзейную, як пасіўную і г. д. Шматлікія крыніцы сьведчаць, што балты былі не менш ваяўнічымі, чымся ўсе астатнія насельнікі ўсіх рэгіёнаў зямлі ў тыя часы. Жамойты былі своеасаблівым шчытом-поясам паміж Ордэнам і славянствам. Ды і не выпадкова іх саманазва трапіла ў тытул дзяржавы - Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага. Ды і на сёньняшні дзень, не асыміляваныя ні немцамі, ні беларусамі, ні палякамі, ні рускімі, яны могуць паслужыць прыкладам для нас, як трэба ратавацца. І таму, зыходзячы і з гэтага пункту гледжаньня, мы таксама супраць погляду, што балты як этнас склаліся ў Прыбалтыцы і, нікуды не выходзячы пяць тысяч год, жылі там. Балты, як і ўсе этнічныя субстанцыі, таксама былі ў паходзе. А вось адкуль і як - пытаньне, думаецца, поруч з тымі, што вырашаліся, вырашаюцца і пры гэтым заўсёды будуць заставацца адкрытымі.

    Але разгледзім шляхі балтаў як часткі арыяў паводле малазнаёмых аўтараў. Так, сярод іх амэрыканец Р. Аткінсан (ёг Рамачарака - яго новае імя) у сваёй кнізе “Религии и тайные учения Востока” (СПб, 1914 г.), абагульняючы вопыт прадстаўнікоў эзатэрычных ведаў, паведамляе наступнае. Шмат стагоддзяў назад арыйскае племя спусьцілася на раўніны Індыі, перамагаючы першабытных жыхароў гэтай краіны. Адкуль арыйцы прыйшлі, гісторыкі не могуць вырашыць канчаткова, але паданьні ўказваюць, што прыйшлі яны з нейкай невядомай краіны. Некаторыя мяркуюць, што арыі прыйшлі з краіны, дзе раней былі зусім другія, іншыя кліматычныя ўмовы, чым цяпер; другія ж думаюць, што гэта былі рэшткі вялікага народа, родны край якога быў зьнішчаны ў выніку геалягічных пераваротаў.

    Сапраўды, некаторыя старажытныя паданьні паведамляюць, што арыйцы былі нашчадкамі жыхароў былога кантынэнта Лемурыі (як не нагадаць плятонаўскі міт аб Атлянтыдзе?), які, паводле гэтых паданьняў, быў разьмешчаны на прасторах Ціхага і часткова Індыйскага акіянаў і ўключаў у сябе землі і астравы, што цяпер прыналежаць Аўстраліі і Палінэзіі. Гэтыя землі і астравы зьяўляюцца рэшткамі былога кантынэнта (як самыя высокія яго пункты); больш нізкія месцы - загінулі пад вадой. Паданьні сьцьвярджаюць, што перад гэтым вялікім пераваротам, што разбурыў краіну і зьнішчыў жыхароў Лемурыі, адбылося перасяленьне вялікіх мас лемурыйцаў пад кіраўніцтвам іх рэлігійных правадыроў, якія прадказалі катастрофу. Гэтыя перасяленцы і іх нашчадкі выратаваліся на некаторых вышэйшых пунктах аддаленых паўночных частак краіны, якая падчас катастрофы ператварылася ў астравы. Застаючыся на гэтых астравах на працягу стагоддзяў, яны затым імігравалі на мацярык, у новую краіну, якая цяпер вядома пад імем Індыя. Апошняя была занятая цёмнаскурымі жыхарамі, загнанымі ў яе з іншых краёў зьмяненьнямі клімату і геалягічнымі катастрофамі. Нашчадкі арыйцаў адолелі іх з прычыны значнай перавагі свайго інтэлектуальнага разьвіцьця. Праўда, арыйцы дазволілі заваяваным жыць у спакоі, і апошнія засталіся вернымі рэлігіі сваіх прабацькоў: пераможцы, паважаючы чужыя веравызнаньні, не навязвалі ім сваіх.

    Арыйцы ў новых краях квітнелі, і ад іх пайшлі арыйскія плямёны Індыі. Частка іх, аднак, перайшла ў краіны, што складаюць сёньняшнюю Эўропу, а нашчадкі іх вядомы нам пад назвай германскіх, раманскіх, кельцкіх, грэчаскіх, славянскіх, балцкіх і іншых плямёнаў. Факт агульнага паходжаньня гэтых плямёнаў да ўсяго пацьвярджаецца іх моўнай роднасьцю. І сапраўды, возьмем для прыкладу слова падзякі ў нас і ў нашых блізкіх і далёкіх суседзяў: па-беларуску – “дзякуй”, па-польску – “дзенькуе”, па-нямецку – “данке”, па-англійску – “сэнк’ю”. У літоўцаў побач са словам “ачу” ёсьць слова “дзекуй”. А ў санскрыце - мове старажытных арыяў - і ў сучаснай мове хіндзі гэта гучыць як “дханакат”. Ці вось прыклад: “вавёрка” (беларуск.), “ваверайтэ” (літоўск.), “вэверыс” (латышск.), на санскрыце і хіндзі – “вавера”. Рады гэтыя можна было б доўжыць аж да некалькіх соцень. Пра роднасьць санскрыту і хіндзі з беларускай мовай і іншымі індаэўрапейскімі мовамі вельмі многа і падрабязна гаварылася ў красавіцкім (1993 г.) тэлечасопісе “Роднае слова”. У гэтай сувязі варта прыгадаць-супаставіць “Джатаку” (на санскрыце – “Аповесьць аб былых нараджэньнях”) - помнік старажытнага індыйскага фальклёру - і “Шляхціца Завальню, або Беларусь у фантастычных апавяданьнях” - твор аднаго з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры Яна Баршчэўскага. У “Шляхціцу Завальні” аўтар выкарыстаў беларускія легенды і казкі, якія тэматычна, сюжэтна і, галоўнае, па духу набліжаюцца да паданьняў старажытнай Індыі. А яшчэ ўспамінаецца мне такі момант у маім жыцьці. Заходжу неяк я ў рэдакцыю літаратурнай крытыкі ў выдавецтве “Мастацкая літаратура”, а там купка людзей, сярод якіх былі В. С. Палтаран і А. С. Разанаў, сядзіць і слухае музычны запіс. На іх пытаньне, што нагадвае мне сьпеў, які гучаў у той час, я адказаў: “Гэта штосьці нібыта з нашага, беларускага, Палесься”. Яны, задаволена ўсьміхнуўшыся і ўхваліўшы маю здагадку, адказалі: “Гэта песьня з Індыі... старажытная... на санскрыце... днямі прыехала да нас”. Прыклады, якімі насычана і эсэ І. Ласкова, таксама сьведчаць аб гэтым, толькі, вядома, там размова ідзе пра больш аддаленыя ад нас у часе і прасторы плямёны. Цяпер паўстае пытаньне, якім шляхам і ў якім парадку ішлі арыйцы ў Эўропу і якія яны пакідалі там сьляды. Што да славян, дык большасьць навукоўцаў вядуць іх то з Ірана праз Каўказ, то зводзяць з Карпат, то ўвогуле знаходзяць іх у басэйне Прыпяці. А вось выдатны гісторык расейскага замежжа С. Лясны ў сваёй кнізе “Откуда есть пошла земля русская” (Таронта, 1956, 1962 гг.) вядзе славян (рускіх) з Блізкага Усходу; гару Сіён ён называе па-руску “Сиян-гора” (сияющая). Назвалі ж яе русы, калі яшчэ знаходзіліся ад яе далёка на поўдні. Яна ім зьзяла, яна іх клікала да сябе і далей - у Эўропу. Так што, як кажуць, усе дарогі вядуць у Рым. Дарэчы, калі аб Рыме. Спадарожна заўважым, што захапленьне рымскага паэта Гарацыя - сына вольнаадпушчаніка ў яго “Одах”: “Оrus!”, якое эпіграфам да другога разьдзела свайго “Яўгенія Анегіна” ўзяў А. С. Пушкін, - ёсьць захапленьне вёскай. Вось пушкінскі пераклад: “Оrus!” “О деревня!”. Прыгадаем: у сваіх апошніх публікацыях І. Ласкоў гаворыць аб нейкай вялікай папуляцыі русаў (славян) і аб тым, як яна была адбіта рымлянамі ў пэрсаў (таксама - арыйцаў). Ці не зьяўляюцца тыя “вяскоўцы”, як і тая “папуляцыя”, продкамі позьняй Русі - русаў, русічамі і г. д.? А ці не пра адно з плямёнаў той rusі - нэўраў (пратаславян) - адных з насельнікаў будучай Беларусі - у свой час у сваёй “Гісторыі” пісаў бацька гісторыі - старажытнагрэчаскі гісторык Герадот? І ці не яны прынесьлі на гэтую зямлю полісную дзяржаўнасьць? Заўважым, нэўры прыйшлі не на голае месца. Тут ужо гаспадарылі кельцкія плямёны, у прыватнасьці - будзіны (відаць, ад іх ідуць назвы паселішчаў тыпу “Буда” і прозьвішчы “Будны”, “Буднік”, “Будзінас” і г. д.). Хутчэй за ўсё ад зьмяшэньня (сынтэзу) названых плямёнаў зьявіліся крывічы, дрыгавічы, радзімічы, драўляне - адны з продкаў сучасных беларусаў.

    І як цяпер не ўспомніць, што навокал амаль усе гісторыкі старых, новых і найноўшых часоў цьвердзілі і цьвердзяць, што “русь” - гэта варажскае племя, якое захапіла славянскія землі, вядома, не без дапамогі-запрашэньня з боку тых жа славян, нягеглых і аблудных, навесьці ў іх парадак і кіраваць імі?! А можа, тая варажская русь была лепшай часткай славянскай русі, той часткай, якая з прычыны неўспрыманьня ўтробна-прымітыўнага існаваньня сваіх супляменьнікаў і дэспатызму мясцовай улады сталася тут незапатрабаванай, нават маргінальнай, больш таго - дысыдэнцкай, а калі па-сучаснаму - апазыцыйнай і таму вымушанай пакінуць свае абсягі і накіравацца далей на поўнач - у Скандынавію, дзе не было рабства. А ўжо адтуль у пэўны зручны момант па запрашэньні некаторай часткі даўнейшых сваіх суграмадзян вярнулася назад дамоў і таму так лёгка “заваявала” славян. Праўда, як цьвердзіць гісторыя, адбылося гэта амаль дарэмна, амаль без станоўчых вынікаў. Нездарма, відаць, кажуць, што гісторыя нас нічому не вучыць. Дарэчы, пра скандынаўскі адыход і вяртаньне як бы намёкам піша і вышэй памянёны гісторык С. Лясны.

    Ёсьць меркаваньні (і гэта пацьвярджаецца дадзенымі археалёгіі, тапанімікі і інш.), што першы арыйскі паток ва Ўсходнюю Эўропу ў асноўным складалі балты. Папярэднія насельнікі гэтага рэгіёну - уграфіны, падобна астатнім, ці асыміляваліся, ці адступілі ў паўночна-ўсходнім напрамку. Некаторыя, як літва, заставаліся надоўга ўстойлівымі з прычыны сваёй магутнасьці і непераможнасьці. Трэба мець на ўвазе, што уграфіны былі ва ўсіх адносінах дастаткова разьвітым жыхарствам Усходняй Эўропы. Узяць, напрыклад, тых жа вэнграў. Ім было з чым прабіцца ў самы цэнтар Эўропы. А, можа, і некаторая частка літвы апынулася там дзесьці ў глыбіні эўрапейскага кантынэнта, бліжэй, вядома, да захаду, пакінуўшы сваю назву спачатку балтам, потым - славянам і, вядома, сваім суродзічам, што былі асыміляваны. А можа, літва ўлілася ў мадзьярскае мора? Трэба думаць, не выпадкова пераклікаюцца такія імёны ды прозьвішчы ў сучасных вэнграў, беларусаў і літоўцаў, як Барташ, Кукрыш, Кунтыш, Міклаш, Понтыш, Понтус і г.д. З гэтага пункту гледжаньня наша антрапаніміка заслугоўвае асаблівай увагі. Тут, думаецца, можна знаходзіць празрыстыя пераходы з вэнгерскай на беларускую, як, скажам, пераходы ў сучаснай літоўскай і беларускай мовах: Петрэне - Пятрэня; Кіене - Кіеня, Макарэне - Макарэня і г. д. І яшчэ. Ці не патаемная этнічная памяць Сьцяпана Баторыя (Батуры), які паходзіў з мадзьяр, не давала згаснуць яго цёплым пачуцьцям да Беларусі-Літвы? Успомнім, што ён увесь час імкнуўся жыць у Беларусі. Аб гэтым сьведчыць і замак у Гародні - замак Сьцяпана Баторыя (Батуры). і яшчэ прыгадаем, што комі-пярмяцкае “батора” - гэта той, хто гаворыць хутка і манатонна. Ці не адсюль у нас гэта слова значыць “балака”. А ад яго і да “балагурыць” - недалёка. Тут жа дададзім, што комі і пермякі - гэта народы фіна-угорскай групы.

    За балцка-арыйскім патокам ішоў славянска-арыйскі паток. Вядома, адбываліся тыя ж самыя этнічныя працэсы: асыміляцыя, адступленьне, захоўваньне сябе. Гэтыя складаныя працэсы, безумоўна, знаходзілі адбітак і ў мове. Вось прыклады, як ад угра-фінаў праз балтаў даходзілі да славян (тут маецца на ўвазе - да беларусаў) назвы тых ці іншых прадметаў, аб’ектаў, зьяў. Скажам, угра-фіна-балцкі рад, які дае сам І. Ласкоў: “сьляза” па-вэнгерску “сірас”, па-летувіску “ашара”. А мы дададзім, што ў беларусаў гэтая канкрэтная назва пашыралася і ўтварыла паняцьце – “сірата”. А вось назву населенага пункта ў Беларусі - Обаль У. М. Топараў і А. М. Трубачоў у сваёй кнізе “Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья” (М., 1962 г.) выводзяць з фінскай мовы (угра-фінск. - Я. Г.). З угра-фінскай, трэба меркаваць, гэтая назва трапіла да балтаў, а ад іх - да беларусаў. Зазірнём у кнігу В. А. Жучкевіча. Обаль - рака, прыток Заходняй Дзвіны, таксама возера і гарадзкі пасёлак Шумілінскага раёна, чыгуначная станцыя на лініі Віцебск - Полацк, сяло Гарадоцкага раёна, Абалянка - рака, даплыў (прыток) Лучасы, сыстэма Заход-няй Дзвіны; Абольцы - сяло Талачынскага раёна; Абаляны - сяло Браслаўскага раёна. У 1505 г. згадваецца сяло Абольцы (М. К. Любавский. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства. М., 1892, стар. 123), тое ж у 1593 г. (Археологический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси, т. 4, стар. 299 і інш.). Назвы, вытворныя ад літоўскай асновы “абеліс” - яблыня, яблыновы, што пацьвярджаецца не толькі блізкасьцю назваў да ўказанай асновы, але і прыстасаванасьцю іх да паўночна-заходняй часткі Беларусі, дзе добра выяўлены балтыйскі тапанімічны пласт і ёсьць славянскія калькі. (Паводле В. А. Жучкевіча. - Краткий топонимический словарь Белоруссии., Мн., 1974.) Але ж “обаль” па-фінску - яблык. Такім чынам, мы бачым балцка-славянскае запазычаньне ў угра-фінаў. І яно, запазычаньне гэта, пасьля было зафіксавана нават у літаратуры (рускай). Успомнім В. К. Трэдзьякоўскага з яго “Тэлемахідай”, дзе сказана: “...чудище обло [кругло - Я. Г.], огромно, стозевно и лайяй...”. А. А. Радзішчаў гэтыя словы ўзяў эпіграфам да свайго “Путешествия из Петербурга в Москву”.

    Мы маем падставы сьцьвярджаць, што шукаць у мове літвы (і сучаснай, і летапіснай) вэнгерскага (угра-фінскага) сьледу неяк ніякавата з той прычыны, што (і гэтаму не супярэчыць сам І. Ласкоў у сваіх публікацыях “Племя пяці родаў” і “Нашчадкі таямнічае Літвы”) у пэўнай ступені гэтыя этнічныя суб’екты ёсьць адно цэлае; што напрамак балцка-угра-фінскіх запазычаньняў, - безумоўна, яўна абодвабаковы, - адбываўся ў часы балцка-арыйскай калянізацыі новых земляў. Адначасова зьвяртаем увагу на тое, што мы не блытаем літву з ліцьвінамі. Літва - гэта адзін з субстратаў будучых беларусаў, як і жамойтаў, а ліцьвіны - гэта ўжо амаль беларусы.

    А возьмем назвы ракі і горада Віцьба і Віцебск, а таксама левага даплыву Прыпяці - Віць, мужчынскія імёны Віцень, Вітаўт. Здавалася б, тут і славянскі корань (віць) і дапушчальная лацінская аснова (віта - жыцьцё) вырашаюць пытаньне не на карысьць іх угра-фінскага паходжаньня. Але ж у мове хансі паняцьце “вада” мае слоўнае абазначэньне-выяўленьне “віт” (гл.: Э. М. Мурзаев “Словарь народных географических терминов”, М., 1984 г.). Мова ж мансі належыць да фіна-угорскай групы ўральскай сям’і. Ды і як жа мы не ўспомнім рэчку Віцім - правы даплыў Лены. Дарэчы, зусім блізка ад Румыніі, куды нас апошнім часам кліча І. Ласкоў, ёсьць рэчка Віт - правы даплыў Дуная. Праўда, знаходзіцца яна на баўгарскай тэрыторыі. Але ж не так далёка там і Вэнгрыя - краіна фіна-угорскай мэнтальнасьці. Да ўсяго - у Югаславіі ёсьць невялікі горад з назвай Віцезь. Усё гэта дае нам падставу заключыць, што Віцень і Вітаўт - ці не проста гэта сыны вады? А Віцязь? Ён зафіксаваўся і ў назьве возера Сьвіцязь. Сын вады, як сын агню і г.д.? Гэта ж недзе на амэрыканскім кантынэнце ў часы індзейцаў былі такія імёны. Цікава, а як яны ўзьніклі ў іх? А можа, да індзейцаў там ужо нехта іх насіў, а індзейцам яны дасталіся потым? (Але аб гэтым крышку ніжэй.) Дарэчы, таму, хто займаецца дасьледаваньнямі наяўнасьці ў беларускай тапаніміцы, як і ў беларускай мове ўвогуле, фіна-угорскага моўнага падсубстрату, цікава і карысна будзе зьвярнуцца да мэмуараў бацькі Максыма Багдановіча - Адама Ягоравіча Багдановіча “Мои воспоминания” (часопіс “Нёман”, № 5-8, 1994 г.).

    Нельга пагадзіцца з І. Ласковым, што сярод іншых назваў назва “Дунай” прынесена ў Беларусь з Румыніі летувісамі. Дарэчы, рэчка Дунай у нас ёсьць не толькі ў Іўлеўскім раёне, але і ў зьмененым выглядзе - у Лагойскім, Клецкім, Быхаўскім і іншых раёнах нашай краіны. Дунай - яго сьляды можна знайсьці і пад Мінскам. Старажытны Менск стаяў якраз пры ўпадзеньні Дуная ў Менку. (Жадаючыя могуць пабываць там хоць сёньня.) А назву сваю гэтая рака, як і многія іншыя водныя сыстэмы, да якіх была прыстасавана гаспадарчая дзейнасьць чалавека, атрымала, відаць, ад іранскай групы моў, у якіх “дон” - гэта агульная назва ракі. Для прыкладу возьмем: Ардон, Гізельдон, Дон, Донау (Дунай), Данапрыс (Днепр), Днестр і інш. Іранамоўныя ж назвы занесены былі і на нашы землі, па ўсёй верагоднасьці, сарматамі. Адзначым, што “Дунаеў” у Беларусі ў старажытнасьці было шмат. І таму не дзіва, калі ў многіх народных песьнях сьпявалася аб тым, як “...за Дунаем мой мілы гуляе”. Такое паходжаньне назвы “дунай” знаходзім у Я. М. Паспелава ў яго “Школьном топонимическом словаре” (М., 1988 г.), у работах Э. М. Мурзаева, Т. Тэр-Сплавіньскага і ў некаторай ступені ў В.А. Жучкевіча.

    Любыя (вялікія і малыя) перасяленьні народаў, зразумела, былі выкліканы самымі рознымі прычынамі, сярод якіх не апошняе месца, трэба думаць, займаў этнічны, а калі гэта разумець пашырана - расавы мэнталітэт. Таму, адпраўляючыся ў падарожжа ў краіну ведаў, не будзем забывацца на тое, што кожны народ хацеў заняць лепшае месца пад сонцам, хаця, праўда, гэта не заўсёды яму ўдавалася, і ніколі ні адзін народ (калі ён сапраўды - народ) добраахвотна сам не лез у балота ці ў хмызьнякі. Зразумела, у жыцьці ёсьць і выключэньні і іншыя правілы. І гэта таксама дасьледчыку трэба мець на ўвазе. І, безумоўна, ні ў якім разе яму не трэба пазьбягаць нетрадыцыйных крыніц. У дадзеным выпадку маюцца на ўвазе эзатэрычныя веды. Колькі гістарычнага матэрыялу пра іншых далёкіх продкаў утрымліваецца на старонках твораў Ч. У. Гекерторна, Дж. Фрэзера, Эд. Шурэ, Д. Штрауса і многіх іншых! Хто нам сёньня падкажа, што гэта за людзі (беласкурыя, блакітнавокія, русавалосыя) жылі на амэрыканскім кантынэнце да адкрыцьця яго індзейцамі (мангалоідамі). Апошнія, перагрэтыя жоўтым сонцам, амаль поўнасьцю першых і зьнішчылі. Некаторыя этнографы сьцьвярджаюць, што і сёньня на прасторах Амэрыкі сустракаюцца рэлікты тых далёкіх “бледнолицых” – “бледнатварых”. Невыпадкова таму зьяўленьне эўрапейцаў, у прыватнасьці іспанцаў, было ўспрынятае мангалоідамі Амэрыкі як божая кара за зьнішчэньне сваіх папярэднікаў. Выходзіць, што тыя белыя адкрылі Амэрыку нашмат раней за індзейцаў, не кажучы ўжо пра Калюмба; і можа, яны ўжо даўно ваявалі з жоўтай расай і ў рэшце рэшт зьніклі. Хай бы на тым і скончыліся расавыя войны, тым больш у плянэтарным маштабе! Але некаторыя высокія аўтарытэты (у прыватнасьці С. С. Макараў (1848-1904 гг.) - рускі флётаводзец, акіянограф, віцэ-адмірал) сьцьвярджалі і сьцьвярджаюць, што яшчэ будзе вялікая хваля жоўтай расы на Зямлі. Чырвоная і чорная расы ўжо панавалі, белая пануе, жоўтая - на чарзе.

    І ўсё ж такі, хто яны былі, тыя белыя? Не выключана, што гэта маглі быць і угра-фіны - частка і нашага этнічнага субстрату, якія, калісьці трапіўшы праз Чукотку ў Амэрыку, спарадзілі там сваю цывілізацыю. А можа, яны там, у паўночным паўшар’і, і жылі, як жылі па ўсім Эўразійскім кантынэнце, таксама бліжэй да Поўначы? Так, такое магло быць у тыя далёкія часы, калі суша была амаль суцэльнай, калі мацерыкі яшчэ так не дрэйфавалі. Але прыйшлі заваёўнікі, якіх таксама пасьля заваявалі, і разбурылі ўшчэнт усё жыцьцё і, прагнаўшы з усяго амэрыканскага кантынэнту сваіх папярэднікаў, сьцерлі ўсе іх сьляды. Толькі як ні сьцірай - а сёе-тое заўсёды ды застанецца. Ці не перагукваецца назва возера Маракайба (Вэнэсуэла) з сыбірскай назвай Бадайба або назва рэчкі Каўка (Калюмбія) з назвай птушкі ў нас у Беларусі? А як не прыгадаць тут вялікага патрыёта нашай зямлі Аляксея Каўку? І тут жа давайце ўспомнім у Янкі Купалы: “Закаўкалі каўкі на ўзвышшы...” Дарэчы, слова “каўкаць” – “крычаць” запазычана з літоўскай мовы (“Этымалягічны слоўнік беларускай мовы”, т. 4, Мн., 1988 г.). Не выключана, што ў літоўскую мову яно трапіла з фіна-угорскай стыхіі. А ці не чуем мы хаця б зьнешняй сугучнасьці ў мангольскім “Чэйбалсан” і індзейскім “Чэйбаябас”? І, безумоўна, знаходзім падабенства ў мэлёдыях мангалоідаў Поўначы (і эўрапейскай таксама) і індзейцаў - супляменьнікаў Гаяваты, а таксама ў характары і фактуры строяў таймырскіх шаманаў і тых жа індзейцаў. Прыклады гэтыя неверагодныя. І, відавочна, іх можна доўжыць, калі добра ўгледзецца ў карту адпаведнага маштабу, культуру і побыт названых этнічных груп. А хіба не так успрымаецца людзьмі, у чыёй сьвядомасьці гістарычна замацавалася, што Мажайск - гэта ва ўсе вякі спрэс рускі горад, калі ты ім паведамляеш аб тым, што горад гэты быў калісь і беларускім, і літоўскім, і што назва яго балцкая, як і назва рэчкі Мажа ў Капыльскім раёне, як і беларускае прозьвішча Мажэйка? Па-літоўску ў сучасным варыянце “мажэйка” - гэта маленькі, самы меншы хлопчык у сям’і. І варта высьветліць, як яно трапіла да балтаў і адкуль. А рэчка Мажа сапраўды невялікая, як невялікім у свой час быў і Мажайск.

    А цяпер, вяртаючыся да І. Ласкова, выказваючы сваё захапленьне яго росшукамі, шчодрасьцю, з якой ён падае мноства прыкладаў, здабытых, вядома, у велізарнай працы, хочам зьвярнуць увагу на тое, пра што ён і сам, безумоўна, думаў: кожны народ, кожны этнас, кожны чалавек, апроч сваёй сёньняшняй Радзімы, належыць усёй зямлі, і што ўсе мы людзі, хочам мы таго ці не, ёсьць дзеці адной маткі-гісторыі і аднаго бацькі-Творцы, якія ніколі не даруюць нам, калі мы будзем забывацца на сваё паходжаньне.

    Яўген Гучок

    /Крыніца 22. № 7. Мінск. 1996. С. 11-25./

 

 

    Іван Антонавіч Ласкоў нарадзіўся 19 чэрвеня 1941 года ў абласным горадзе Гомель Беларускай ССР ў сям’і рабочага. Бацька, Ласкавы Антон Іванавіч, украінец з Палтаўшчыны, які уцёк адтуль у 1933 годзе ў Гомель, ратуючыся ад галадамору, працаваў на гомельскай цукеркавай фабрыцы “Спартак”, у чэрвені 1941 году пайшоў на фронт і прапаў без зьвестак. Маці, Юлія Апанасаўна, якая нарадзілася ў былой Мінскай губэрні і да вайны працавала тэлеграфісткай у Гомелі, неўзабаве з маленькім дзіцем пераехала да сваякоў ў вёску Беразякі Краснапольскага раёну Магілёўскай вобласьці, дзе працавала у калгасе, памерла ў 1963 годзе. З Беразякоў, у якіх жыў да 1952 года, Ваня Ласкоў дасылаў свае допісы ў піянэрскія газэты, пачаў спрабаваць сябе ў паэзіі. З 1953 года Ласкоў выхоўваўся ў Магілёўскім спэцыяльным дзіцячым доме. Пасьля заканчэньня з залатым мэдалём сярэдняй школы, ён у 1958 годзе паступіў на хімічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэта, а ў 1966 годзе на аддзяленьне перакладу ў Літаратурны інстытут імя М. Горкага ў Маскве, які скончыў у 1971 годзе з чырвоным дыплёмам. Ад 1971 года па 1978 год працаваў у аддзеле лістоў, потым загадчыкам аддзела рабочай моладзі рэдакцыі газэты “Молодежь Якутии”, старшым рэдактарам аддзела масава-палітычнай літаратуры Якуцкага кніжнага выдавецтва (1972-1977). З 1977 году ён старшы літаратурны рэдактар часопіса “Полярная звезда”; у 1993 г. загадвае аддзелам крытыкі і навукі. Узнагароджаны Ганаровай Граматай Прэзыдыюму Вярхоўнага Савета ЯАССР. Сябра СП СССР з 1973 г. Памёр пры загадкавых абставінах 29 чэрвеня 1994 г. у прыгарадзе Якуцка.

    Юстына Ленская,

    Койданава